JAPON TÜRKOLOG PROF. DR. MASAO MORİ ve KÖKTÜRKLER ÜZERİNE ÇALIŞMALARI

 

JAPON TÜRKOLOG PROF. DR. MASAO MORİ ve KÖKTÜRKLER ÜZERİNE ÇALIŞMALARI 

Yu YASUİ 

"Göktürkler… Savaştılar, ticaret yaptılar, yazıtlar diktiler, küçük bir obadan büyük bir devlet kurdular. Gökteki Türk Tanrısına inanıp Türk Milleti’ni adı sanı yok olmasın diye mücadele ettiler. Uçsuz bucaksız bozkırda demirden bir ülke yarattılar."Prof.Masao Mori 

Çince Kaynaklardan Yaklaşım

Mori Köktürkler üzerine ilk çalışmaya başladığı sırada Eski Türk dili hakkında pek bir bilgisi bulunmamaktaydı. Bundan dolayı ilk başta esas olarak Çince kaynaklara dayanarak araştırabileceği konulardan birini seçerek Birinci Köktürk Kağanlığı’nın siyasi

teşkilatını araştırma konusu olarak ele aldı. 

Böylece konuyu açıklayacak bir ipucu olarak Köktürklerde kullanılan resmî unvanlar ile ilgili çalışmalarda bulunup sonuçlarını şu makalelere aktarmıştı:

1. 東突厥官称号考序説――「突厥第一帝国」に於ける可汗―― (An

Introduction to the Studies of the Official Titles of the Eastern Türküt: On "Qaghan" of the "First Türküt Empire"). (Toyo Gakuho, 37(3), 1954)46

2. 東突厥官称号考（一、二）――「突厥第一帝国」におけるŠad――

(Doğu Köktürk’te Resmî Unvanlar Üzerine: Birinci Köktürk Devleti’nde Šad).(Shigaku Zasshi, 70(1, 2), 1961)47

3. 東突厥官称号考――鉄勒諸部の俟利発と俟斤―― (On the Ssŭ-li-fa

(Iltäbär) and the Ssŭ-chin (Irkin) Titles of the T'ieh-lê Tribes). (Toyo Gakuho,46(3), 1963)48

4. 東突厥国家内部の胡人 (Doğu Köktürk Devleti’nde Soğdlar). Kodaigaku,12(1), 1965)49

Yukarıda adı geçen makalelerin özetleri aşağıdaki gibidir: 

1. Bir konargöçer devlet olan Köktürklerde sadece Aşina boyundan birinin alabileceği Kağan unvanı, tek ve mutlak hükümdarı gösteren kelimenin ilkesidir ve Hsiung-nularda Shan-yü veya ‘Göktanrının oğlu’ anlamına gelen Çince T’ien-tzu unvanına tekabül eder. Aslında bu ilke her zaman gerçekleşmemişti.

Birinci Köktürk Kağanlığında (552-630) İşbara Kağan dönemi öncesine kadar (581-587) merkezdeki Büyük Kağan dışında her bölgede bulunan Küçük Kağanlar ‘feodal’ mülklerini taşımakta ve Büyük Kağan’dan bağımsız kalarak kendi mülklerindeki boyları yönetmekteydi. Ancak Mo-ho Kağan dönemine (587-588) girince Küçük Kağanlar, sayılarını azaltarak Ch’ih-pi Kağan döneminden (609-619) sonra ise yalnız bir Küçük Kağan dışında hiçbir KüçükKağan kalmayarak ortadan kaybolmuş oldu. 

Mori bu gerçeği özellikle Ch’ih-pi Kağan döneminden itibaren Büyük Kağan’ın tek ve en üstün hükümdar olduğu ve Köktürk Devleti’nin 7. yüzyılın başında dağıtılmış ‘feodal’ devletten merkezi yapıda bir ‘feodal’ devlete dönüştüğünü söyleyerek ifade etmektedir. 

Ch’ih-pi Kağan yönetimindeki Köktürk Devleti’nin güçlenmesi, devlet sisteminin merkezileştirilmesine bağlı olsa gerek.

2. Köktürklerde Kağan unvanından sonra Şad unvanı gelmekteydi. Kağan ‘hükümdar’ iken Şad ‘vassalı’ idi. Şadlar Aşina boyundan birileri olurdu ve Köktürk Devleti’nin her bölgesinde Büyük Kağan’ın doğrudan denetlediği mülklerden farklı olup ‘feodal’ mülkleri taşıyan ‘derebeyi’ konumunda bulunuyordu. Fakat böyle şadların çoğu Ch’ih-pi Kağan döneminden sonra atanmıştı. 

Bu gerçek ile önceki çalışmada elde edilen sonuçları birleştirirsek İşbara Kağan dönemi öncesinde ‘hükümdar’ olan Küçük Kağanlar tarafından icra edilen görevlerin, özellikle Ch’ih-pi Kağan döneminden sonra Kağan’ın ‘vassalı’ olan şadlar tarafından yürütülmeye başlandığı söylenebilir. 

3. Aşina boyuna bağlı olup Köktürk Devleti’ni oluşturanlardan Türük (T'ieh-le) boylarının şefleri, Eltäbär veya İrkin unvanlarını taşımaktaydı. 

Köktürk Devleti’nde sadece Aşina boyundan biri Kağan olabilirdi ve Türük boylarından biri Kağan olamazdı. Bu boylardan nispeten güçlü boyların şefleri Eltäbär, gücü az olan boyların şefleri ise İrkin diye adlandırılırdı. 

Türük (T'ieh-le) boyları Tang Hanedanlığı’na teslim olup onların bulunduğu bölgelere hanedanlığın devlet kapıları olan Tu-tu-fu (都督府; eyalete konan askeri idare bürosu) ve

Tz’ŭ-shih-chou ( 刺 史 州 ; eyalete konan idari işler bürosu) kurulduğunda yöneticisi Eltäbär olan boylara Tu-tu-fu, yöneticisi İrkin olan boylara ise Tz’ŭshih-chou kapısı konmuştu. 

Eltäbär’in Tu-tu’ya (都督; eyalet askeri yöneticisi) görevlendirilmesine karşın İrkin’in, Tu-tu’dan daha alt unvan olan Tz’ŭshihe’ye (刺史; eyalet genel müdürü) görevlendirilmesinin sebebi, Eltäbär’in yönettiği boyların İrkin’in boylarından daha güçlü olmasından başka bir şey

değildir. 

4. Doğu Köktürk Devleti’nin yönetimi altındaki Moğol Platosu’nda Semerkand,Buhara, Kish gibi şehirlerden gelen Soğdlar kolonileşip yerleşmekteydi ve Kağanlar tarafından devletin önemli işlerine görevlendirilmekteydi. 

Bu Soğd topluluklarının şefleri, Kağan tarafından verilen Eltäbär unvanını taşımaktaydı.

Köktürk kağanları, mülklerindeki Soğd kolonilerinin şeflerine Eltäbär unvanını vererek onların statüsünü kabul edip Soğd Eltäbärler üzerinden Soğdları yönetmeye ve ele almaya çalışmaktaydı. Ayrıca İlig Kağan döneminde (620- 630) Kağan Soğdlar kolonisi şefi Eltäbär’in üstüne Aşina boyundan birisini Tigin makamına görevlendirerek Tigin’e Eltäbär üzerinden Soğd topluluklarını yönettirmişti. 

Mori, Köktürklerin siyasî tarihindeki önemli meseleleri çözmeye de çalışmıştır. 

Köktürk siyasi tarihini anlamak için önemsenmesi gereken, Orhun Yazıtları’nda adı geçen isimlerle Çince kaynaklarda adı geçenler arasındaki ilişkiler hakkında yaygın teorilerin yanlışlarını düzelterek ve eksiklerini tamamlayarak şu makaleleri yayımlamıştır.

1. bögü (bügü) qaγanと匐倶 (Bögü (Bügü) qaγan ve Fu-chü). (Dr. Kamata’nın Altmışıncı Yaş Hatırasına Tarih Araştırmaları Makaleleri Derlemesi, 1969)54

2. Tonyuquq碑文に見えるbögü-, bügü-qaγanについて (On bögü-, bügü-qaγan in the Tonyuquq Inscription). (Toyo Gakuho, 52(1), 1969)55

3. 阿 史 徳 元 珍 と Tonyuquq (A-shih-tê Yüan-chên ve Tonyuquq). (Dr.Yamamoto’nun Altmışıncı Yaş Hatırasına Asya Tarihi Araştırmaları Makaleleri Derlemesi, 1972)56

Ayrıca Mori İkinci Köktürk Kağanlığı’nın önemli karakterlerinden birinin güçlü ‘milliyetçilik’ olduğunu düşünerek “突厥碑文剳記——突厥第二可汗国における

「 ナ シ ョ ナ リ ズ ム 」 —— (The Khosho-Tsaidam Inscriptions: Turkish (Tu-jue)

“Nationalism” under the Second Turkic Khanate) 57 ” (Toyoshi Kenkyu, 34(4), 1976)

makalesini yazmıştır.

Yukarıda belirtilen çalışmalarından da anlaşıldığı üzere Mori, Eski Türk dili dönemine ait Runik alfabeli kaynaklar ile Çince kaynakları karşılaştırma- inceleme yöntemiyle değerlendirerek tarih ile filoloji çalışmalarını entegre etmeye çalışmıştır.

Halk Bilimi ve Etnolojiden Yaklaşım

Mori Köktürklerin tahta çıkma törenini etnoloji ve halk bilimi açısından analiz ederek, aynı zamanda Köktürklerin siyasal ve toplumsal yapısını tarih araştırmaları açısından

inceleyerek etnoloji ve halk bilimi ile tarih çalışmalarını entegre etmeye çalışmıştır.

Mori’nin Köktürklerin tahta çıkma törenini Şamanizm adetleri açısından yorumlaması,

Köktürkler başta olmak üzere Orta Avrasya’daki tüm konargöçerlere özgü inancın Şamanizm olup onların tahta çıkma törenini dinî adetler olarak anlaşılması gerektiğini veŞamanizm açısından yorumlamadan onların eşsiz törenlerini tamamen anlayabilmenin imkânsız olduğunu düşünmesinden kaynaklanmaktadır (Mori, 1992, s. 2). 

Böylece Eski Türklerin inançları üzerine Şamanizm açısından yaklaşarak çalışmalarda bulunan

Mori’nin ilgili makaleleri şunlardır:

1. 古代一トルコ民族（「高車」）の始祖説話について——イオマンテの

研究によせて—— (İomante Çalışmaları Üzerinden Eski Bir Türk Boyunun (Gaoche) Ata Efsanesi Hakkında). (Hoppo Bunka Kenkyu Hokoku, 8, 1953)58

2. 突厥における君主観 (Köktürklerde Hükümdar Görüşü). (Orta Asya ve Batı Asya’nın Toplum ve Kültürleri. 1983)59

3. 突厥の信仰——とくにシャーマニズムについて—— (Köktürklerin İnançları: Şamanizm Üzerine). (Dr. Tsugio Mikami’nin Yetmişinci Yaş Hatırasına Makaleler [Tarih Bölümü], 1985)60

4. 突厥の即位儀礼 (Köktürklerin Tahta Geçme Töreni). (Shiso, 34, 1985)61

5. 突厥の即位儀礼補論 (Köktürklerin Tahta Geçme Töreni: Ek Bölüm). (Dr.Enoki’nin Uzun Yaşamının Hatırasına Asya Tarihi Makaleleri Derlemesi,1988)62

***

Mori yukarıdaki çalışmaları yaparken “sadece Köktürk dönemi kaynaklarını değil de

onlardan sonraki konargöçerler ile ilgili kaynakları da kullanma” ve “Köktürklerin Tahta Geçme Töreni” makalesinde ise “Hsiung-nular, Hsien-piler, Gaocheler, Köktürkler,Kıtaylar, Kazakların vs. halkların geniş anlamda dinî adetlerini ve törenlerini Japonya’dakileri ile karşılaştırma” (Mori, 1992, s. 4) yöntemini uyguladığını söyleyen Mori, bunu yapma sebebini şöyle anlatmaktadır:

Şamanizm’in dinî adetleri ve törenlerinde ana unsur ve çevresel unsur bulunmakta ve çevresel

unsurun uluslara göre farklılaşıp kültürel, toplumsal ve ekonomik gelişmeler ve aşamalardan dolayı değiştiği, ancak ana unsurun pek farklılaşmadan bazı değişiklikler görmüşse de orijinal

hâlini devam ettiren şeylerden oluştuğunu düşünüyorum… 

Benim daha sonraki döneme ait kaynaklara dayanmam, “eski kaynaklar konuşmaz” olduğundan dolayı buna cevap vermek istediğim içindir… Orta Asya’daki konargöçerlerin geniş anlamda dinî adetlerini ve törenlerini  Japonlarınkileri ile karşılaştırarak incelemem, konu olarak ele aldığım ana unsurun kendine özgü inançlarının konargöçerlerinki ile aynı türde bir Şamanizm olduğundan ve Japonlarınkinden de pek farklı olmadığından ikisini karşılaştırarak incelemede neredeyse hiç sıkıntı bulunmadığını düşündüğüm içindir (Mori, 1992, ss. 4-5). 

BİR JAPON TÜRKOLOG PROF. DR. MASAO MORİ: HAYATI VE

TÜRKOLOJİYE ETKİSİ

Yu YASUİ Hacetttepe Üniversitesi 

Yüksek Lisans Tezi /Ankara,

Tezin tamamı bağlantıda:

https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp...

Prof. Dr. Masao Mori’nin Göktürkler Ders Notları

Yayına Hazırlayan: Prof. Dr. Gülçin Çandarlıoğlu TÜrk Dünyası Araştırmalar VAkfı tarafından yayınlanmıştır.