Bağlaçlar

BAĞLAÇLAR

Tanım

Tek başına anlamı olmayan, anlamca birbiriyle ilgili eş görevli kelimeleri, söz öbeklerini ve cümleleri biçim ve anlam yönünden bağlayan kelimelere bağlaç denir.

Örnek:

Eve gittim, fakat onu bulamadım.           (bağlaç)

Duygu ve düşünce bir olmalıdır.

Ya beni de götür ya sen de gitme.

Annesini de babasına da özlemişti.         

Büyüyecek de bana bakacak.        

Türkçe’de kullanılan başlıca bağlaçlar şunlardır:

açıkçası

ama

ancak

bile

çünkü

dahi

de

de.....de

demek ki

fakat

gene

gerek...gerek(se)

ha........ha

hâlbuki

hatta

hele

hem

hem de

hem.....hem (de)

ile

ise

ister.....ister(se)

kâh..........kâh

kısacası

ki

lâkin

madem(ki)

nasıl ki

ne var ki

ne yazık ki

ne......ne (de)

nitekim

oysa

oysaki

öyleyse

üstelik

ve

veya

veyahut

ya da

ya....ya (da)

yahut

yalnız

yeter ki

yine

yoksa

zira

öyle ki

Bağlaçların Özellikleri

]Edatlardan farkı, zaten var olan anlam ilgilerine dayanarak bağ kurmasıdır. Edatlar ise yeni anlam ilgileri  kurarlar.

]Bağlaçların yerine noktalama işaretleri kullanılabilir.

]Bağlaçlar cümleden çıkarılınca anlam bozulmaz, ama daralabilir. Bağlaçlar (ile hariç) önceki ve sonraki kelimeden ayrı yazılır. Bitişik yazılanlar bağlaç değil, ektir.

Eve gittim, fakat onu bulamadım.           (bağlaç)

Konuşmak üzere ayağa kalktı.     (edat)

Sözlüden yine zayıf almış.                       (zarf)

Ben de seninle geleceğim.         (bağlaç)

Evde rahat çalışamadı.               (çekim eki)

Sözde Ermeni soy kırımı              (yapım eki)

Sen ki hep çalışmamı isterdin... (bağlaç)

Seninki de lâf işte...                   (çekim eki)

Evdeki hesap                            (yapım eki)

BAĞLAÇ ÇEŞİTLERİ

a. Sıralama Bağlaçları

 ] “ve”

Cümleleri, anlam ve görev bakımından benzer veya aynı olan kelimeleri, sözleri ve öğeleri birbirine bağlar.

Duygu ve düşünce bir olmalıdır.                özneleri

Köyünü, yaşlı dedesini ve ninesini özlemişti .nesneleri

Şiir ve roman okuma alışkanlığı edinin.        nesneleri

Bana baktı ve güldü.                              cümleleri

Anlatılanları dinliyor ve çocuğa hak veriyordu.                                                                     cümleleri

Aylarca ve yıllarca sustu.              benzer kelimeleri

Binlerce yerli ve yabancı turist geldi.          sıfatları

] “ve” bağlacı yerine virgül veya “-ip”, “-erek” zarf-fiil ekleri de kullanılabilir:

Masaya yaklaştı ve kitabı aldı.

Masaya yaklaştı, kitabı aldı.

Masaya yaklaşıp kitabı aldı.

Masaya yaklaşarak kitabı aldı.

Not: “ve” bağlacından önce noktalama işareti kullanılmaz, bu bağlaçla cümle başlamaz. Çağdaş şiirde söze etki ve çekicilik katmak için kullanılmaktadır, ama doğru değildir.

“ve” bağlacı yerine & işaretini kullanmak son derece yozlaştırıcıdır.

] “ile, -le”

“ve” ile görevleri aynı olmasına rağmen her zaman birbirinin yerine kullanılamazlar. “ile”nin kullanım alanı daha dardır.

“ile” cümleleri birbirine bağlamaz; sadece aynı görevdeki kelimeleri bağlar.

Duygu ile düşünce bir olmalıdır.              

Yaşlı dedesi ile ninesini özlemişti.                       

Edebiyatımızda en çok eser verilen türler şiir ile romandır. 

NOT: Edat olarak kullanılan ve zarf yapan “ile”den farklıdır.

Mehmet ile Ali sinemaya gittiler. (bağlaç)

Mehmet, Ali’yle sinemaya gitti.    (edat)

Mehmet heyecanla yerinden kalktı.          (edat)

NOT: “İle” hem edat hem bağlaçtır. “İle” çıkarılıp yerine “ve” getirildiğinde cümlenin anlamı bozulmuyorsa bu durumda “ile” bağlaçtır. Cümlenin anlamı bozuluyorsa edattır.

Babam ile pazara gittik. (Edat) / Babam ile annem çarşıya gitti. (Bağlaç)

Bazı cümlelerde “ile” den sonra virgül getirilirse, bağlaç olan “ile” edata dönüşür: Fatih ile Ali’ye haber gönderdim. (Bağlaç)  / Fatih ile, Ali’ye haber gönderdim. (Edat)

b. Eşdeğerlik Bağlaçları

] “ya da, veya, yahut, veyahut”

Aynı değerde olup da birinin tercih edilmesi gereken iki seçenek arasında kullanılırlar.

Biriniz gideceksiniz: Sen ya da kardeşin.

Bisiklet veya motosiklet alacağım.

Sen, ben veya başkası...

Sen olmasan yahut (veyahut) seni görmesem dayanamam.

c. Karşılaştırma Bağlaçları

] “ya....ya”

İki seçenek sunulduğunda kullanılır.

Bunlar birbirinin zıttı olabilir

Biri yapılmadığında diğerinin yapılması gerekebilir.

Ya beni de götür ya sen de gitme.

Ya gel ya gelme.

Ya bu deveyi güdeceksin, ya bu diyardan gideceksin

] “hem.....hem (de)”

]Her ikisi de geçerli olan iki durumu anlatır. Bunlar zıt da olabilir, eşdeğer da.

Hem çalışmıyor hem (de) yakınıyorsun.                Hem kitap okuyor hem de müzik dinliyor.             Aynı anda

] “ne......ne (de)”

]Aynı görevdeki kelimeleri, kelime gruplarını ve öğeleri birbirine bağlar.

Ne şiş yansın ne kebap.              özneleri

Gönül ne kahve ister ne kahvehane.nesneleri

Ne İzmir’e gitmiş ve Bursa’ya.     dolaylı tümleçleri

]Cümleleri de birbirine bağlar:

Üç yıldır ne bir telefon açtı, ne de bir mektup yazdı.

Onu ne gördüm ne de tanıdım.

Ne aradı ne (de) sordu.

Ne kızı verir, ne de dünürü küstürür.

 Ne doğan güne hükmüm geçer,

Ne halden anlayan bulunur.

]Cümleleri -yapı bakımından olumlu oldukları hâlde- olumsuz yapar. Yüklem olumlu durumdadır.

Ne kendi rahatsız oldu ne de halkı huzursuz etti. (kendisi rahatsız olmadı, halkı da huzursuz etmedi)

Yüklem olumsuz çekimlenirse anlatım bozukluğu meydana gelir.

Ne çay ne kahve içmedi. “Ne çay içti ne kahve” olmalıydı.

] Zıt anlamlı iki sıfatla birlikte kullanılarak onların arasında bir durum ifade eder.

Dışarıdaki hava ne soğuk ne sıcak.

Yaptığı işe ne kolay ne de zor denebilir.

Not: “Ne zor, ne acı günler yaşadık” örneğinde “ne zor” ve “ne acı” sözleri ayrı ayrı da (biri olmadan) kullanılabileceği için buradaki “ne”ler bağlaç oluşturmaz.

] “de....de, gerek......gerek, olsun.....olsun, kâh......kâh, ha......ha”

Öğeleri ya da cümleleri birbirine bağlarlar.

Öğretmeni de arkadaşları da onu çok merak ettiler.  özneleri bağlamış.

Annesini de babasına da özlemişti.                                  nesneleri bağlamış.

Tatil boyunca dinlenmiş de gezmiş de.                 yüklemleri bağlamış.

İzmir’e de Aydın’a da uğrayacağız.                                  dolaylı tümleçleri

Fizikten de anlamam kimyadan da.

Gerek sen gerek(se) o, güzel çalıştınız.

Gerek baba gerek anne tarafından bir akrabalıkları yok.

Ali olsun, Ahmet olsun, ikisi de çalışkan ve zekîdirler.

Kâh yıkılıyor, kâh kalkıyor, ama yılmıyor.

Ha Ali ha Veli, ne fark eder?

d. Karşıtlık Bağlaçları

] “ama, fakat, lâkin, yalnız, ancak, ne var ki, ne yazık ki”

“ama, fakat, lâkin” aynı anlamlı bağlaçlardır. “yalnız, ancak, ne var ki, ne yazık ki” de bunlara yakın bağlaçlardır.

]“ama, fakat, lâkin, yalnız, ancak, ne var ki, ne yazık ki” bağlaçları, aralarında zıtlık bulunan iki ayrı ifadeyi, cümleyi birbirine bağlar.

Çok tembeldi, ama başarılı oldu.

Yemek az, ama doyurucu.

Yerinde ve zamanında konuşmaya dikkat ediyorum, ama bazen yanlış anlaşılıyorum.

Hızlı yürüdü, ancak yetişemedi.

Bu işe başlıyorum, ancak bugün bitiremem.

Hava nemliydi, fakat yağmur yağmıyordu.

Altmış yaşında, kır saçlı; fakat dinç bir adam bağırdı.

Bunları götür, yalnız diğerlerini getirmeyi unutma.

Not: Bir cümle bu bağlaçlardan biriyle başlayabilir. Bu durumda bu bağlaçlar iki bağımsız cümleyi birbirine bağlamış olur..

... Ne var ki sanatçıyı bu yüzden eleştirmek doğru olmaz.

] “ne yazık ki” bağlacı çok kötü ve acı sonları bildirir.

 İnsanlara hep vefa gösterdi; ne yazık ki kendisi onlardan vefa görmedi.

] “ne var ki” bağlacı çaresizlik ifade eder.

 En yüce duyguların tohumları ekildi; ne var ki dünya, insanları kendisine benzetmişti.

]“ama, fakat, lâkin, yalnız, ancak”, neden, şart, uyarma bildirir

Arkadaşının kalbini kırdı, ama çok pişman oldu.

Bizimle gelmene izin veririz, ama yolda fazla soru sormayacaksın.

] Sadece “ama” bağlacı pekiştirme anlamı katar.

 Güzel, ama çok güzel eserler bırakmış atalarımız.

]Yine sadece “ama”, cümle sonunda, dikkat çekmek için kullanılır.

 Bak kızarım ama!

Böyle söylersen darılırım ama!

] “hiç olmazsa” ve “hiç değilse”

Çarşıdan elimiz boş döndük. Hiç olmazsa iki kaset alsaydık.

] “oysa, oysaki, hâlbuki”

Aralarında zıtlık, aykırılık bulunan iki cümleyi “tersine olarak, -diği hâlde” anlamlarıyla birbirine bağlar.

 Onu özledim, oysa gideli çok olmadı.

Gelemeyeceğini söyledi, hâlbuki vakti vardı.

Not: Bu bağlaçlar anlam bakımından zıt olmayan cümleler arasında kullanılırsa anlatım bozukluğuna yol açar.

Her zaman birinciydi, oysa çok çalışırdı. (anlatım bozuk)

e. Gerekçe Bağlaçları

] “çünkü”

“Şundan dolayı, şu sebeple” anlamlarına gelir.

Neden bildirir.

Eve gittim, çünkü babam çağırmıştı.

Otobüse yetişemedik; çünkü evden geç çıkmıştık.

] “madem(ki)”

Madem gelecektin, haber verseydin.

] “zira”

“çünkü” anlamında kullanılır.

Allah'a sığın şahs-ı halîmin gazabından

Zira yumuşak huylu atın çiftesi pektir.

] “yoksa”

Ver diyorum, yoksa yersin dayağı.

] “nasıl ki”

Acele etmez, ağırdan alır; nasıl ki bu akşam ağırdan alıyor.

f. Özetleme Bağlaçları

] “kısacası, demek ki, açıkçası, öyleyse, yani, özetle, o hâlde, anlaşılıyor ki”

... Kısacası kendimizi toparlamalıyız.

... Demek ki ülkemiz bunlardan dolayı gelişmiyor.

... Açıkçası bu işi istemiyorum.

... Öyleyse gidelim arkadaşlar.

g. Pekiştirme Bağlaçları

] “bile, de, hem de, dahi, üstelik, hatta, ayrıca, bundan başka”

Bu bağlaçlardan bazıları bazı durumlarda birbirlerinin yerine kullanılabilirler.

]“bile” kullanılan bir cümle daha önce kullanılmış bir cümlenin ya devamıdır ya da devamı gibi görünür.

Bunu sen bile başarabilirsin.

Bağırsan bile duymaz.

Tembel adam, olur, demiş. Demiş ama yerinden bile kalkmamış.

Hatta parasını bile ödemişti.

 Hatta parasını ödemişti bile.

Çölde suyun bir damlası bile değerlidir.

] “bile” yerine “de” veya “dahi” de kullanılabilir.

Bunu sen de başarabilirsin.

Bağırsan da duymaz.

Tembel adam, olur, demiş. Demiş ama yerinden dahi kalkmamış.

Hatta parasını dahi ödemişti. / Hatta parasını ödemişti dahi.

Çölde suyun bir damlası dahi değerlidir.

] “hatta, hem de, ayrıca, üstelik”

Belle, kazmayla, hatta elleriyle kazıdılar.

Gördüm, hatta konuştum da.

Konuşmuyor; üstelik gülmüyor da.

Çalışıyor, hem de sabahtan akşama kadar.

h. “de, ki, ise” bağlaçları

] “de”

] Her zaman kendinden önceki kelimeden ayrı ve de, da şeklinde yazılır; bitiştirilmez, te, ta şeklinde yazılmaz.  “ya” ile birlikte kullanıldığında da ayrı yazılır: “ya da”

Kelimenin son hecesine kalınlık-incelik bakımından uyar.

] Genellikle “dahi, bile, üstelik, hatta” bağlaçlarıyla özdeştir.

Bu soruyu Ali de bildi                  dahi, bile

Artık gönlümü alsa da önemi yok.            dahi, bile

] Cümleleri, aynı görevdeki kelimeleri ve sözleri birbirine bağlar ve değişik anlamlar katar:

Sorsan da söylemem asla.

 Erzakını hazırla da pikniğe gidelim.        

cümleleri bağlamış, burada pikniğe gitmek için erzak hazırlama şartı var.

Biraz müsaade etsen de işime baksam

                                                        rica,istek,yalvarma

Büyüyecek de bana bakacak.         Küçümseme, alay

Çalışıp da kazanacaksın.             şart

Dün bizi bekletti de gelmedi.       yakınma

Çalışayım da gör neler yapacağımı.          övünme

Düzenli çalıştı da başarılı oldu.     için, neden-sonuç

Koşsan da yetişemezsin.             değişmezlik

Bütün yıl okumamış da şimdi kitap kurdu oluverdi.            

Zıt anlamlı cümleler arasına girmiş.

] Tekrarlanan kelimelerin arasına girerek anlamı güçlendirir:

Ev de ev olsa bari                      küçümseme

Çalış da çalış...                          abartma

] “ama” bağlacının yerine kullanılabilir; cümleleri ve öğeleri birbirine bağlayabilir:

Hızlı hızlı koştu da yetişemedi.     cümleleri bağlamış

] Edattan ve zarftan sonra gelerek anlamı pekiştirebilir:

O kadar da soğuk değil.

Böyle davranmanız hiç de iyi olmadı.

NOT : “de” Bağlacı Cümleye Şu Anlamları Katar:

1.Usanma :Yaz da yaz, biteceği yok.

2.Küçümseme: Bizimki okuyacak da, adam olacak.

3.Devamlılık: Çenesi açıldı mı, konuşur da konuşur.

4.İnat:  Çocuk: “Balon da balon!” diye tutturdu.

5.Şart: Başarı, çalışılıp da kazanılır.

6.Aşırılık: Kızımız pek de güzelmiş.

7.Korkutma: Yerinden kalk ta göreyim.

8.Azar: Adam ol da öyle konuş!

9.Aşırı övünme: Şu şiiri okuyayım da bir görün!

10.Sebep-sonuç: Önüne bakmadın da çiğnedin.

11.Memnunluk: Ne iyi etmişim de, seninle tanışmışım!

12.Aşırı Beğenme: Araba da arabaymış ha!

] “ki”

Sadece “ki” biçimi vardır.

Kendinden önceki ve sonraki kelimelerden ayrı yazılır.

Türkçe değil, Farsça bir bağlaçtır ve Türkçe cümle yapısına aykırı olarak kullanılır.

]Anlam bakımından birbiriyle ilgili cümleleri birbirine bağlar.

Bir şey biliyor ki konuşuyor.         (sebep-sonuç)

Baktım ki gitmiş.                                    (şaşkınlık)

Ancak ne yazık ki böyle olmadı.              

]Birisinden alıntı yapılacağı zaman kullanılır.

Atatürk diyor ki: ...                     (açıklama)

]Özneyle veya tümleçlerle ilgili açıklama yapılacağı zaman kullanılır. Bazen “ki” ile başlayan bu açıklama iki kısa çizgi arasında verilir.

Ben ki hep sizin için çalıştım.       (pekiştirme)

Siz ki beni tanırsınız, neden böyle düşünüyorsunuz?

O yerden -ki herkes kaçar- sen de kaç.

]”ki” kullanılan bazı cümlelerin “ki”den sonraki kısmı söylenmez.

Sınavı kazanabilir miyim ki...       (kuşku)

Bu adama güvenilmez ki!                       (yakınma)

Acaba çocuğa kızarlar mı ki?       (endişe)

]Tekrar edilen kelimeler arasında kullanılır.

 Adam belâ ki ne belâ...

]Abartma anlamı katar.

 Bugün öyle yorgunum ki...

]Bu bağlaç birkaç örnekte kalıplaşarak bitişik yazılmaktadır.

Belki, çünkü (burada ünlü uyumuna girmiş), hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki.

] “ise”

] Karşılaştırma ilgisi kurar, karşıtlığı güçlendirir.

Yağmur yağıyor, evim ise çok uzakta. (bağlaç)

Adam konuşuyor, çocuksa hep susuyordu. (bağlaç)

] Ek-fiilin şart çekimiyle karıştırılabilir.

Çocuk başarılıysa sınıfını geçer. (ek-fiilin şartı)

NOT : Bağlaçlar cümlede tek başlarına öğe olmaz. Ancak başka öğelerin içinde yer alabilir. Kantinden simit ve çay aldım. (Belirtisiz Nesne)

Erkenden kalktım ve okula gittim. (Cümle dışı unsur)

Sen de al. (Cümle dışı unsur)

YAPI BAKIMINDAN BAĞLAÇLAR

1. Basit Bağlaçlar

Ek almamış (kök hâlindeki) zarflardır. ve, ile, de, fakat, eğer...

2. Türemiş Bağlaçlar

Yapım eki almış zarflardır. kısaca, yalnız, üstelik...

3. Birleşik Bağlaçlar

Birden fazla kelimeden oluşurlar ve bitişik yazılırlar. yoksa, hâlbuki...

4. Öbekleşmiş Bağlaçlar

Birden fazla kelimeden oluşur ve ayrı yazılırlar. ya da, ne var ki, hem de...

ÖZET :

BAĞLAÇ: Edat gibi bağlaçların da tek başlarına anlamları yoktur. Bağlaçların görevi eş görevli kelime ve kelime gruplarını ya da anlamca ilişkili cümleleri birbirine bağlamaktır.

Başlıca Bağlaçlar: Ve, ile, ki, dahi, bile, ama, fakat, lâkin, yahut, ya da, ise, ancak, yalnız, nitekim, meğer, meğerse, çünkü, mademki, ne...ne, hem...hem, oysa..

Bağlaçların Özellikleri: 1.Bağlaçlar, bağlama görevi yaparken cümleye anlamlar da katabilir. (Sana söyleyeceğim ama kimseye söylemeyeceksin) (Şart anlamı) 2. Bağlaçlar cümle dışı unsurlardır. Cümlenin öğeleri bulunurken cümle dışı tutulurlar.

ÖRNEK SORU: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ile” kelimesi bağlaç görevindedir?         (1986-FL-1)

A) Okula kitaplar ile geliniz.

B) Acele ile yapılan işler hep yarım kalır.

C) Kazancı ile geçinmeyi denemiyor.

D) Gelmeleri ile gitmeleri bir oldu.

Çözüm: “İle” bağlaçsa yerine “ve” bağlacını getirebilirdik. Seçeneklerde “ile” yerine “ve” koyduğumuzda D şıkkındaki cümlenin anlamının bozulmadığını görürüz. Cevap D’dir.

ÖRNEK SORU: “Kadar” kelimesi aşağıdaki cümlelerin hangisinde “büyüklüğünde” anlamında kullanılmıştır? (1992-KS)

A) Dağın eteğine elli kadar çadır kurulmuş.

B) Annem sabaha kadar uyuyamamış.

C) Evlerinin önü de içi kadar temizdi.

D) Bütün gün avuç içi kadar yer çapalayabildi.

Çözüm:    Seçeneklerde “kadar” kelimesi gördüğümüz yere “büyüklüğünde” kelimesini getirelim. D şıkkında cümlenin anlamını yitirmediğini göreceğiz.  Cevap D’dir.