1.BETİMLEYİCİ ANLATIM
2.ÖYKÜLEYİCİ ANLATIM
3.COŞKU VE HEYECANA BAĞLI (LİRİK) ANLATIM
4.DESTANSI(EPİK)ANLATIM
5.EMREDİCİ ANLATIM
6.ÖĞRETİCİ ANLATIM
7.TARTIŞMACI ANLATIM
8.KANITLAYICI ANLATIM
9.DÜŞSEL (FANTASTİK) ANLATIM
10.GELECEKTEN SÖZ EDEN ANLATIM
11.SÖYLEŞMEYE BAĞLI ANLATIM (DİYALOG)
12.MİZAHİ ANLATIM
Hazırlayan:
Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni
BETİMLEYİCİ ANLATIM
ÖZELLİKLERİ:
1.Betimlemeler açıklayıcı ve sanatsal betimleme olmak üzere
ikiye ayrılır.
2.kişinin iç dünyasını anlatan betimlemelere tahlil(ruhsal
portre) denir.
3.Kişinin dış görünüşünü anlatan betimlemelere simgesel
betimleme denir.
4.Roman, hikâye, tiyatro, gezi yazısı, Şiir gibi türlerde
kullanılır.
5.Kelimenin yan ve mecaz anlamlarına yer verilebilir.
6.
Sanatsal Betimleme:
1.İzlenim kazandırmak amacıyla yazılır.
2.Değişik duyulara seslenen özel ayrıntılar üzerinde
durulur.
3.Ayrıntılar sübjektif olarak verilir.
4.Amaç sanat yapmaktır.
Örnek metinler:s.91-92”İnce
Memed” ve “Çarşı”
Açıklayıcı Betimleme:
1.Bilgi vermek amacıyla yazılır.
2.Genel ayrıntılar üzerinde durulur.
3. Ayrıntılar objektif (olduğu gibi)olarak verilir.
4.Amaç sanat yapmak için değil, bir konu hakkında bilgi
vermektir.
5. Değişik duyulara seslenen özel ayrıntılar üzerinde
durulmaz.
6.Betimlenecek varlığa kişisel duygu ve düşünceler katılmaz.
Örnek metinler: s.92”Akdeniz
Bölgesi”
ÖYKÜLEYİCİ ANLATIM
ÖZELLİKLERİ:
1.Olay, kişi, mekân ve zaman ortak öğeleridir.
2.Olaylar birinci şahsın ağzından anlatılabilir.(Anlatıcı
olay kahramanlarından biridir)
3.Sanat metinleri öyküleyici anlatımla yazılır.
4.Olaylar ilahi bakış açısıyla anlatılabilir.
5.Olaylar 3.şahsın ağzından anlatılabilir.(Olan biten bir
kamera sessizliğiyle izlenip anlatılır
6. Kişi, mekân ve zaman olay ve olay örgüsünü oluşturmak
için kullanılan ögelerdir.
7.Öyküleyici anlatım hikâye, roman, anı, söyleşi,
görüşme(mülakat) gibi metin türlerinde kullanılır.
8.Öyküleyici anlatımda bir olayın olması şarttır.
9.Yaşanmış olaylarda olay zincir, kurgulanmış olaylarda olay
örgüsü vardır.
10. 3.Şahıs anlatımda
anlatıcı her şeyi bilir.
11. Öyküleyici
anlatım sanat metinlerinde ve öğretici metinlerde kullanılır.
12.Sanat metinlerinde anlatıcı kurmaca kişi öğretici öyküleyici
metinlerde ise gerçek bir kişidir.
13.Kelimeler daha çok mecaz ve yan anlamda kullanılır.
Örnek metinler için bakınız Dil ve anlatım kitabında sayfa
73 (Kefil), 75 (Kıbrıs’ın Fethi)76,(Cemile),77(On İkiye Bir Var),78(Biz
İnsanlar),81(Ayı ve İki Ahbap),82(İstanbul’un Fethi),83 (Başını Vermeyen
Şehit)adlı metinler.
COŞKU VE HEYECANA BAĞLI (LİRİK) ANLATIM
Özellikleri:
1.Lirik anlatımda dil
“heyecana bağlı işlev”de kullanılır.
2.Coşku ve heyecana bağlı
anlatım daha çok şiir, roman, hikâye, tiyatro türlerinde kullanılır.
3.Öyküleyici anlatımda bir
olay ve durumun anlatılması; betimleyici anlatımda kişi, durum ve varlıkların
betimlenmesi; lirik anlatımda ise duyguların ifade edilmesi esastır.
4. Coşku ve heyecana bağlı
anlatımlarda kelimeler daha çok mecaz ve yan anlamda kullanılır.
5.Öyküleyici anlatımlarda
olay ve durumlar anlatılırken duygusal düşünceler katılmaz. Coşku ve heyecana
bağlı anlatımda duygular ve içinde bulunulan ruh hali yansıtılır.
DESTANSI(EPİK)ANLATIM
Özellikleri:
1.Olağanüstü olaylar ve
kişiler anlatılır.
2.Destan türünün yiğitçe
havası vardır.
3.Yapıp etmeler yani fiiller
ön plandadır.
4.Tarihi konular ve
kahramanlıklar işlenir.
5.Etkileyici bir özellik
taşır.
6.Sürekli hareket vardır.
7.Kelimeler mecaz ve yan
anlamlarda kullanılabilirler.
8 Şiir, destan roman, hikâye,
tiyatro, destansı anlatımın kullanıldığı türlerdir.
9.Anlatımda abartıya yer
verilebilir.
10.Sanatlı bir dil
kullanılır.
Örnek metin: s.124 Çanakkale
Şehitlerine, s. 125Sivastopol,Osmancık, Kanije Kalesi’nin Fethi, Genç Osman
EMREDİCİ ANLATIM
Özellikleri:
1.Dil alıcıyı harekete
geçirme işlevinde kullanılır.
2.Emir, telkin, öneri anlamı
taşıyan ifadeler yer verilir.
3.Öğretici ve açıklayıcı
yönleri vardır.
4.Cümlelerde fiiller
hakimdir.
5.Uyulması beklenen bir
üslubu vardır.(Zorlama anlamı vardır)
6.Sosyal hayatın
düzenlenmesinde emredici anlatım kullanılır.
7.Trafik kuralları, bazı
eşyaların kullanma kılavuzları, ilaçların kullanma kılavuzları emredici
anlatıma örnek verilebilir.
ÖĞRETİCİ ANLATIM
1.Dil daha çok göndergesel
işlevde kullanılır.
2.Söz sanatlarına,
kelimelerin mecaz anlamlarına yer verilmez.
3.Verilen bilgiler örneklerle
ve tanımlarla pekiştirilir.
4.Daha çok nesnel cümleler
kullanılır.
5.Açıklama, aydınlatma, bilgi
verme amaçlarıyla yazılır.
6.Öğretici metnin anlaşılması
ve yorumlanması için okuyucunun verilen bilgiyi kavrayabilecek birikime sahip
olması gerekir.
7.İfade hiçbir engele
uğramadan akıp gider.
8.Gereksiz söz tekrarı
yapılmaz.
9.Ses akışını bozan,
söylenmesi güç sesler ve kelimeler yoktur.
10.Dil ve ifade sade,
gösterişsiz ve pürüzsüzdür.
11.Düşünce ve duygular kısa
ve kesin ifadelerle dile getirilir.
12.Bu anlatım türü daha çok
ansiklopedilerde ve ders kitaplarında kullanılır.
13.Tarihi metinler, Felsefi
metinler, Bilimsel metinler gibi bölümleri vardır.
Örnek metinler için bakınız
Dil ve anlatım kitabı sayfa 147–148 “Meridyenler” ,”Klasizm”, Maddenin Üç Hali”
TARTIŞMACI ANLATIM
Özellikleri:
1.Dil daha çok göndergesel
işlevde kullanılır.
2.Düşünce ve duygular kısa ve
kesin ifadelerle dile getirilir.
3.Dil ve ifade sade,
gösterişsiz ve pürüzsüzdür.
4.Gereksiz ifadelere yer
verilmez.
5.Karmaşık ve anlaşılması güç
cümleler kullanılmaz.
6.Ses akışını bozan,
söylenmesi güç sesler ve kelimeler yoktur.
7.Savunulan ve karşı çıkılan
görüşlere yer verilir.
8.İki farklı bakış açısının
olduğu konular bu türde işlenmeye daha elverişlidir.
9.Fıkra, deneme, makale,
röportaj gibi türlerde kullanılır.
10.Yeteneğe, bilgi ve
deneyime göre yöntem belirlenir.
11.Eleştirici bir bakış
açısıyla yazılırlar. Anlatım tarzı sohbete varabilir.
12.İhtimal bildirmeyen,
kesin, kanıtlanmış bilgiler kullanılır.
Örnek metinler için bakınız
Dil ve anlatım kitabında sayfa 160–161–162’deki metinler
KANITLAYICI ANLATIM
Özellikleri:
1.İnandırma, aydınlatma,
kendi görüşünü kabul ettirme amaç edinilir.
2.Kavramları tanımlama ve
açıklama önemlidir.
3.Okuyucu ve dinleyiciyi ikna
etmek, düşündürmek ve üzerinde durulan konudan uzaklaşmamak için bazı kelime,
kelime grupları ve cümleler tekrar edilir.
4. Konuşmacı ve yazar
üzerinde durduğu konuyu aydınlatmak ve düşüncelerini kabul ettirmek için
örneklere başvurur.
5.Konuşmacı ve yazar konuyu
aydınlatmak maksadıyla farklı kişilerin düşüncelerine müracaat eder.
6.Kelimeler ve kelime
grupları gerçek anlamında kullanılır.
7.Dil daha çok göndergesel
işlevde kullanılır.
8. ”Tanımlama, açıklayıcı
betimleme, sınıflandırma örneklendirme, karşılaştırma, tanık gösterme, sayısal
verilerden yararlanma “ gibi düşünceyi geliştirme yollarından faydalanılır.
9.Kanıtlayıcı anlatımda hitap
edilen toplumun kültür düzeyi ve beklentileri önemlidir.
Örnek metinler için bakınız
Dil ve anlatım kitabında sayfa 165–166–167–169 ‘daki metinler.
ÖĞRETİCİ METİNLER, AÇIKLAYICI METİNLER, TARTIŞMACI METİNLER,
KANITLAYICI METİNLER’İN BENZER VE FARKLI YÖNLERİ
|
Anlatım türleri
|
Ortak özellikleri
|
Farklı özellikleri
|
|
Öğretici metinler
|
—Dil göndergesel işlevde kullanılır.
—Kelimeler gerçek anlamda kullanılır.
—Amaç bilgi, vermektir.
—Tanımlama, açıklama ve örneklendirmeden yararlanılır.
—Kesin, açık ve anlaşılır ifadelere yer verilir.
—Sade, gösterişsiz bir dil kullanılır.
|
Öğretici metinlerde okuyucunun gerekli bilgi
birikimine sahip olması gerekir.
|
|
Açıklayıcı metinler
|
||
|
Tartışmacı metinler
|
Tartışmacı anlatımda iki farklı bakış açısının
olduğu konular işlenir.
|
|
|
Kanıtlayıcı metinler
|
Kanıtlayıcı anlatımda kendi görüşünü kabul ettirme
amaçlanır.
|
DÜŞSEL (FANTASTİK) ANLATIM
Düşsel Anlatımın Özellikleri:
1.D.A.da konu; olağanüstü ve
fantastik özelliklere sahip, hayal ürünüdür.
2.Zaman belirli ya da
belirsizdir; olağanüstü özelliklere sahip olabilir.
3.Mekân, olağanüstü, düşsel
öğelerden oluşmuş olabilir. Mekân günlük yaşamda karşılaşamayacağımız
niteliktedir.
4.Kişiler çoğu zaman
gerçekten uzak kişilerdir. Olağanüstü nitelikte olabilirler.
5.Düşsel anlatımda hayal,
varsayım, abartma, kişileştirme gibi unsurlar çok kullanılır.
6.Daha çok di’ li veya miş’li
geçmiş zaman kipi kullanılır.
Örnekler: Harry Potter,
Yüzüklerin Efendisi, Gora, E.T,Yıldız Savaşları
Düşsel Anlatımla; Düşsel Olmayan Metinlerin Benzer Ve Farklı
Yönleri:
Benzerlikleri:
Her iki anlatımda da yapıyı
meydana getiren ögeler (kişi,zaman,mekan,ve olay örgüsü)aynıdır.
Farklılıkları:
1.Düşsel
anlatımda: D.A.da konu; olağanüstü ve fantastik özelliklere sahip,hayal ürünüdür.
Düşsel Olmayan Anlatımda: Konu yaşanmış ya da
yaşanabilir olmalıdır. Günlük yaşama ait unsurlar konu olabilir.
2. Düşsel
anlatımda: Tema hayali unsurlardan oluşur
Düşsel Olmayan Anlatımda: Tema konuyla
ilgili olarak günlük yaşama ait, yaşanabilir özelliktedir.
3. Düşsel
anlatımda: Zaman belirli ya da belirsizdir. Bazen zaman ötesi nitelikler taşır.
Düşsel Olmayan Anlatımda: Zaman belirli ya
da belirsizdir. İçinde bulunduğumuz zamanın özelliklerine sahiptir.
4. Düşsel
anlatımda: Mekân olağanüstü, düşsel ögelerden oluşmuş olabilir. Mekân günlük
yaşamda karşılaşamayacağımız niteliktedir.
Düşsel Olmayan Anlatımda: Mekân, olağanüstü
düşsel ögelerden uzak sıradan, günlük yaşamda karşılaşacağımız mekânlardır.
5. Düşsel
anlatımda: Kişiler çoğu zaman gerçekten uzak kişilerdir. Olağanüstü nitelikte
olabilirler.
Düşsel Olmayan Anlatımda: Kişiler gerçekte
olabilecek, sıradan, günlük yaşamda karşılaşabileceğimiz kişilerdir.
Örnek metinler için bakınız
Dil ve anlatım kitabında sayfa 176(“Bitmeyecek Öykü” ,”Ağrı Dağı”), 177
(Dünyalar Savaşı) adlı metinler
GELECEKTEN SÖZ EDEN ANLATIM
Gelecekten söz eden
anlatımın kullanıldığı metin türleri: roman, hikâye, tiyatro, şiir, deneme
Gelecekten söz eden
metinlerin ortak özellikleri:
- Gelecekten söz eden metinler varsayım ile oluşmuştur.
- Gelecekten söz eder.
- Verilerden yola çıkılarak geleceğe ait tahmin yapılabilir.
- Olandan çok olması istenilen anlatılır.
- Gerçekleşmesi mümkün olmayan tasarı ve düşünceler(ÜTOPYA) anlatılır.
- Genellikle gelecek zaman ifadesi kullanılır.
“Gelecekten söz eden
anlatım” ile “Düşsel anlatım” arasındaki benzerlik ve farklılıklar: Gelecekten
söz eden anlatımda ve düşsel anlatımda kişinin kendi hayal dünyasındakiler dile
getirilir ve buna göre bir anlatım yolu seçilir. Düşsel anlatımda gerçeklikle
ilgisi olmayan tamamen çağrışımlara dayalı olaylar, kişiler, zamanlar anlatılır
ve bu yapı unsuruyla konu ve tema oluşturulur. Gelecekten söz eden anlatımda
ise gerçeklerden yola çıkılarak tahmine dayalı bir anlatım yolu benimsenir.
Yani gelecekten söz eden anlatım gerçeğe daha yakındır. (Bakınız dil ve anlatım
kitabı sayfa 183 “Ütopya” ve “İklim Değişikliği” başlıklı metinler.)
SÖYLEŞMEYE BAĞLI ANLATIMLA OLUŞTURULMUŞ METİNLERİN ÖZELLİKLERİ
1.Jest ve mimikler anlatımın gücünü arttırır.
2.Sohbet, mülakat ve diyalog, monolog metinleri söyleşmeye
bağlıdır.
3.Karşılıklı konuşmalar, bağlama ve konuşulan kişiye
göre değişebilir.
4.Görme ve işitmeyle kurulan iletişim önemlidir.
5.Vurgu ve tonlama önemlidir.
6.Hikâye Roman Tiyatro, Mülakat, Röportaj, Monolog
söyleşmeye bağlı anlatımın kullanıldığı metin türleridir.
7.Roman, hikâye ve tiyatrolardaki karşılıklı konuşmalara diyalog, iç konuşmalara ise monolog denir.
8.Tekrarlar söyleşmeye bağlı anlatımlarda ifadeyi
kuvvetlendirir.
9.Söyleşmeye bağlı metinlerde anlatımın süresi
sınırlandırılmalıdır.
MİZAHİ ANLATIM
Özellikleri:
1.Okuyucuda uyandırılmak istenen etkiye göre düzenlenir.
2.Ses, taklit, hareket ve konuşma önemlidir.
3.Mizahi unsurlarda gerçekten sapma vardır.
4.Mizahi unsurları oluşturmada karşılaştırmalar, durumlar,
hareketler, kelime ve kelime gruplarından yararlanılabilir.
5.Amaç okuyucuyu düşündürmek ve eğlendirmektir.
6. Roman, hikâye, tiyatro, şiir, deneme gibi türlerde
kullanılır.
7.Mizahi anlatımlarda dil bir olayı anlatmak için
kullanılır.(sanatsal, edebi işlevlerde kull.)
Yorumlar
Yorum Gönder